Get Adobe Flash player

Utwory Góreckiego, Lutosławskiego i Szymanowskiego zagra Royal Philharmonic Orchestra

 

O KOMPOZYTORACH I UTWORACH:

Henryk Mikołaj Górecki - fot. Jan BebelHenryk Mikołaj Górecki, kompozytor i pedagog; ur. 6 grudnia 1933, Czernica koło Rybnika; zm. 12 listopada 2010, Katowice. Regularną naukę muzyki rozpoczął w 1952 w Średniej Szkole Muzycznej w Rybniku na wydziale instruktorsko-pedagogicznym. Następnie studiował kompozycję w klasie Bolesława Szabelskiego w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach (1955-60). 27 lutego 1958 odbył się koncert kompozytorski Góreckiego, pierwszy w historii tej uczelni studencki koncert monograficzny – wykonano wówczas po raz pierwszy pięć jego utworów, m.in. I wersję Pieśni o radości i rytmie op. 7 na dwa fortepiany i orkiestrę kameralną (1956) oraz Koncert na pięć instrumentów i kwartet smyczkowy op. 11 (1957). W tym samym roku zadebiutował na II Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”, gdzie wykonano jego Epitafium op. 12 na chór mieszany i zespół instrumentalny (1958). Dzięki temu utworowi Górecki zyskał opinię jednego z najbardziej radykalnych kompozytorów awangardowych w Polsce. W 1960 ukończył studia, otrzymując dyplom z najwyższym odznaczeniem. Tego samego roku jego Monologhi op. 16 na sopran i trzy grupy instrumentalne (1960) zdobyły I nagrodę na Konkursie Młodych Kompozytorów Związku Kompozytorów Polskich. 21 września 1960 na IV Festiwalu „Warszawska Jesień” zostały zaprezentowane Scontri op. 17 na orkiestrę (1960), wywołując duże poruszenie wśród audytorium. W 1961 Górecki działał na polu muzycznym w Paryżu, gdzie jego I Symfonia „1959” op. 14 (1959) zdobyła I nagrodę na II Biennale Młodych. W stolicy Francji spotkał się również z Pierrem Boulezem, a w Kolonii – z Karlheinzem Stockhausenem. Od 1965 Górecki pracował w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach, od 1968 – jako wykładowca, od 1972 – na stanowisku docenta, uczył czytania partytur, instrumentacji i kompozycji. W latach 1973-74 dzięki pomocy Deutscher Akademischer Austauschdienst przebywał w Berlinie. W 1975 został rektorem katowickiej uczelni muzycznej i funkcję tę pełnił przez cztery lata. W 1977 otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego. Jego studentami byli m.in.: Eugeniusz Knapik, Andrzej Krzanowski, Rafał Augustyn. Lata te przyniosły Góreckiemu wiele sukcesów na polu muzyki: w 1967 jego Refren op. 21 na orkiestrę (1965) zajął III miejsce na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu, w 1968 Kantata op. 26 na organy (1968) zdobyła I nagrodę na Szczecińskim Konkursie Kompozytorskim, w 1973 Ad Matrem op. 29 na sopran solo, chór mieszany i orkiestrę (1971) uzyskała I nagrodę na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu. Ponadto Górecki otrzymał: Nagrodę Muzyczną Województwa Katowickiego (1958 i 1975), Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (III stopnia – 1965, I stopnia – 1969 i 1973), Nagrody Państwowe I stopnia (1967, 1970), Nagrodę Związku Kompozytorów Polskich (1970), Nagrodę Komitetu do Spraw Radia i Telewizji (1974), Nagrodę Ministra Spraw Zagranicznych (1992), Złoty Krzyż Legii Honorowej Związku Narodowego Polski w Stanach Zjednoczonych (1994), Nagrodę TV Polonia (1995), Award of Highest Honor Uniwersytetu Soka w Tokio (1996), Nagrodę „Totus”, przyznaną przez Fundację Nowego Tysiąclecia Episkopatu Polski (2002), Nagrodę Muzyczną Polskiego Radia (2003), Nagrodę „Lux ex Silesia” („Światło ze Śląska”), której fundatorem był abp Damian Zimoń, metropolita katowicki (2003), Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2003), najwyższe odznaczenie papieskie – Order świętego Grzegorza Wielkiego (2009). Kompozytor jest doktorem honoris causa Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (1993), Uniwersytetu Warszawskiego (1994), Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (2000), Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (2004), Akademii Muzycznej w Katowicach (2004), Akademii Muzycznej w Krakowie (2008), a także Uniwersytetu Katolickiego w Waszyngtonie, Uniwersytetu Michigan w Ann Arbor, Uniwersytetu Victoria w Victorii i Uniwersytetu w Montrealu.
Ożenił się z pianistką Jadwigą Rurańską i ma dwoje dzieci: córka Anna jest pianistką, a syn Mikołaj – kompozytorem.
źródło: www.polmic.pl

Trzy utwory w dawnym stylu (1973), których tytuł sugeruje, że mamy tu do czynienia z chwilową, archaizującą „ucieczką” kompozytora od problemów współczesnej muzyki, tylko pozornie odbiegają od jego zasadniczej linii twórczej. W rzeczywistości odnajdujemy tu dużo ukrytych powiązań ze stylem jego czołowych utworów. Archaiczny, średniowieczny rysunek melodii, o powracających wciąż prostych motywach, staje się pretekstem do – typowego dla Góreckiego – snucia najróżniejszych wariantów jednego lapidarnego pomysłu. Melodia jest tu przy tym podbudowana nowoczesnym tłem brzmieniowym, którego kształtowanie – zwłaszcza w ostatnim utworze – staje się głównym przedmiotem inwencji kompozytora. Umyślnie proste, ale zarazem smakowite dozowanie czysto sonorystycznych walorów brzmienia smyczkowego, różnicowanie i kontrastowanie jego gęstości i dynamiki, wprowadza nas w samo sedno indywidualnego stylu Góreckiego. Utwory te stanowią skromną (jakby uproszczoną, dostosowaną do „archaicznego” tematu), ale efektowną i pełną wdzięku, próbkę tego stylu i typowych problemów estetyczno warsztatowych ich twórcy.
Czas trwania: 10’.
autor: Tadeusz A. Zieliński


Witold LutosławskiWitold Lutosławski, kompozytor i dyrygent; ur. 25 stycznia 1913, Warszawa; zm. 7 lutego 1994, tamże. Naukę gry na fortepianie rozpoczął już jako 6-letnie dziecko; był uczniem Heleny Hoffman, po 1924 roku Józefa Śmidowicza, a następnie Artura Taubego. W latach 1926-32 pobierał również lekcje gry na skrzypcach u Lidii Kmitowej. Od 1928 roku przez cztery lata uczęszczał na prywatne lekcje teorii i kompozycji do Witolda Maliszewskiego. Pod jego kierunkiem w 1930 roku skomponował swój pierwszy utwór wykonany publicznie dwa lata później w Warszawskim Konserwatorium – Taniec Chimery na fortepian. W 1932 roku zapisał się do tej uczelni muzycznej, gdzie kontynuował studia kompozytorskie w klasie Maliszewskiego oraz uczył się grać na fortepianie u Jerzego Lefelda (dyplom pianisty uzyskał w 1936 roku, a kompozytora – za utwór Requiem na sopran, chór mieszany i orkiestrę – w 1937). W latach 1931-33 był również studentem Wydziału Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego. Za swój debiut kompozytorski uznał prawykonanie w 1938 roku Wariacji symfonicznych (1936-38). Dobrze zapowiadającą się karierę artystyczną Lutosławskiego przerwała jednak II wojna światowa. Lata okupacji hitlerowskiej spędził w Warszawie. Zarabiał na życie m.in. jako pianista w kawiarniach „SiM” (Sztuka i Moda) oraz „U Aktorek” grając w duecie z Andrzejem Panufnikiem. Jedynym utworem zachowanym z tych czasów są Wariacje na temat Paganiniego na dwa fortepiany (1941). Po wojnie Lutosławski zamieszkał na stałe w Warszawie. W 1946 roku poślubił Marię Danutę Bogusławską (z domu Dygat). Zaangażował się w organizację Związku Kompozytorów Polskich. Ze stowarzyszeniem tym czynnie był związany do końca życia jako członek władz i współorganizator Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”. Nigdy nie związał się na stałe z żadną uczelnią muzyczną. Uczestniczył natomiast w wielu kursach kompozytorskich: w 1962 roku – w Berkshire Music Center w Tanglewood (Massachusetts), podczas których poznał m.in. Edgara Varèse’a i Miltona Babbitta; w 1963 i 1964 roku – w Summer School of Music w Darlington (Anglia); w 1966 – w Kungliga Svenska Musikaliska Akademien w Sztokholmie; w 1966 – na uniwersytecie w Austin (Texas), a w 1968 – w Århus (Dania). W latach 70-tych i 80-tych przyjmował jedynie sporadycznie zaproszenia na wykłady poświęcone własnej twórczości.
Od 1963 roku prawykonaniem swoich Trzech poematów Henri Michaux na chór i orkiestrę (1961-63) rozpoczął natomiast działalność dyrygencką. Aktywnie udzielał się w tej dziedzinie do końca życia. Jako dyrygent odbył wiele podróży artystycznych, m.in. do Francji (1964), Czechosłowacji (1965), Holandii (1969), Norwegii i Austrii (1969). Kierował Los Angeles Philharmonic Orchestra, San Francisco Symphony Orchestra, BBC Symphony Orchestra, London Sinfonietta, Orchestre de Paris i Wielką Orkiestrą Symfoniczną Polskiego Radia i Telewizji.
Twórczość Witolda Lutosławskiego spotkała się z licznymi dowodami uznania. Otrzymał on wiele nagród i odznaczeń, m.in. Nagrodę Związku Kompozytorów Polskich (1959, 1973), Nagrodę I stopnia Ministra Kultury i Sztuki (1962), Nagrodę Państwową I stopnia (1955, 1964, 1978), I nagrodę na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu (1959, 1962, 1964, 1968), Nagrodę im. Sergiusza Kusewickiego (1964, 1976, 1986), im. Gottfrieda von Herdera (1967), im. Léonie Sonninga (1967), im. Maurice’a Ravela (1971), im. Jeana Sibeliusa (1973), im. Ernsta von Siemensa (1983), im. Charlesa Grawemeyera (1985), królowej Zofii Hiszpańskiej (1985). W 1983 roku uhonorowano go Nagrodą Artystyczną Komitetu Kultury Niezależnej NSZZ „Solidarność”. W 1985 roku został odznaczony Złotym Medalem Royal Philharmonic Society w Londynie, w 1992 roku Złotym Medalem i tytułem muzyka roku 1991 nadanym przez brytyjskie Incorporated Society of Musicians oraz Medalem Stockholm Concert Hall Foundation, a w 1993 – „Polar Music Prize” i „Kyoto Prize” w dziedzinie sztuki. W 1994 roku nadano Lutosławskiemu najwyższe polskie odznaczenie: Order Orła Białego. Członkostwo honorowe przyznały mu liczne stowarzyszenia muzyczne, akademie artystyczne i naukowe, m.in. Międzynarodowe Towarzystwo Muzyki Współczesnej, Kungliga Svenska Musikaliska Akademien, Freie Akademie der Künste w Hamburgu, Deutsche Akademie der Künste w Berlinie, Akademie der Schönen Künste w Monachium, American Academy of Arts and Letters w Nowym Jorku, Royal Academy of Music w Londynie oraz Związek Kompozytorów Polskich. Wiele uniwersytetów przyznało Lutosławskiemu tytuł doktora honoris causa, m.in. uniwersytet w Warszawie, Toruniu, Chicago, Lancaster, Glasgow, Cambridge, Durham, Uniwersytet Jagielloński i McGill University w Montrealu. Od 1990 roku odbywa się w Warszawie Międzynarodowy Konkurs Kompozytorski im. Witolda Lutosławskiego organizowany przez Filharmonię Narodową.
źródło: www.polmic.pl

Koncert wiolonczelowy Witolda Lutosławskiego zamówiony został przez brytyjskie Królewskie Towarzystwo Filharmoniczne i Fundację Gulbenkiana, dedykowany Mścisławowi Rostropowiczowi, skomponowany w latach 1968-1970 i wkrótce potem wykonany po raz pierwszy przez znakomitego rosyjskiego wiolonczelistę i Bournemouth Symphony Orchestra pod dyrekcją Edwarda Downesa.
Chociaż forma utworu dość daleko odbiega od klasycznego modelu koncertu solowego z orkiestrą, główna zasada klasyczna – współgranie solisty z zespołem – została zachowana. Lutosławski wprowadził tu wszelkie rodzaje tego współgrania: równorzędny podział ról, pierwszoplanowość solisty i schodzenie jego na drugi plan. Co więcej, stosunkowi solowej wiolonczeli do orkiestry nadał dramaturgię, przypominającą stosunek jednostki do zbiorowości. Dominuje konflikt, choć zdarza się między mini obojętne współistnienie, a nawet życzliwe współżycie. To ostatnie trwa jednak krótko i zostaje gwałtownie przerwane.
Dzieło składa się z czterech części nieprzedzielonych pauzami, następujących po sobie bezpośrednio. Część pierwsza jest monologiem solowej wiolonczeli, utrzymanym w pogodnym nastroju. Część druga następstwem czterech epizodów, przedzielonych charakterystycznym przerywnikiem. Część trzecia to dialog, nieomal miłosny, między wiolonczelą a zespołem orkiestrowym, nagle przerwany „obcą” interwencją. Część czwarta ewokuje potężne zmaganie się dwóch sił: indywidualnej i zbiorowej, zakończone zwycięstwem tej drugiej, które okazuje się jednak pozorne. Po tryumfie zespołu symfonicznego nad solową wiolonczelą, instrument ten jakby ożywa ponownie, wydając z siebie donośne i wyraziste wołanie.
autor: Tadeusz Kaczyński


Peter Maxwell Davies, angielski kompozytor; ur. 8 września 1934, Manchester. Odbył studia w Manchesterze i Rzymie. W 1962, dzięki pomocy Aarona Coplanda i Benjamina Brittena, uzyskał stypendium w Princeton, gdzie studiował m.in. z Miltonem Babbitem. Przez krótki czas uczył się kompozycji również w Australii, by potem na stałe osiąść w Anglii. Wraz z Harrisonem Birtwistlem założył grupę muzyki współczesnej Pierrot Players (przemianowanej później na The Fires of London). Davies został uhonorowany wieloma tytułami doktora honoris causa w przeróżnych instytucjach, pomimo że był znany jako enfant terrible lat 60-tych, którego muzyka szokowała publiczność. Jego kompozycje często wykorzystywały ironiczne przeróbki znanych utworów, jak np. Eight Songs for a Mad King (1969), w których sparodiował Mesjasza Haendla w podobnym styl, jak Jimi Hendrix przerobił hymn Stanów Zjednoczonych. Davies był również jednym z pierwszych kompozytorów, którzy założyli internetowe strony muzyczne – jego MaxOpus, z której można ściągać jego muzykę, powstała w 1996.


Karol SzymanowskiKarol Szymanowski, kompozytor; ur. 3 października 1882, Tymoszówka; zm. 29 marca 1937, Lozanna. Dzieciństwo spędził w Tymoszówce na Ukrainie. W 1889 rozpoczął naukę gry na fortepianie najpierw pod kierunkiem ojca, potem w szkole muzycznej u Gustawa Neuhausa w Elizawetgradzie. W latach 1901-05 studiował u Marka Zawirskiego (harmonia) i Zygmunta Noskowskiego (kontrapunkt i kompozycja) w Warszawie. W tym czasie poznał Pawła Kochańskiego, Artura Rubinsteina, Grzegorza Fitelberga, Stanisława Ignacego Witkiewicza „Witkacego” i Stefana Żeromskiego. W 1905 odbył, wspólnie z Witkacym, pierwszą podróż do Włoch. W tym samym roku wraz z Grzegorzem Fitelbergiem, Ludomirem Różyckim i Apolinarym Szeluto założył Spółkę Nakładową Młodych Kompozytorów Polskich, działającą pod mecenatem Władysława Lubomirskiego i promującą twórczość polskich kompozytorów współczesnych. Grupa ta zyskała niebawem miano „Młodej Polski”. W 1906 odbyły się koncerty kompozytorskie członków Spółki w Warszawie i Berlinie. W latach 1906-07 Karol Szymanowski wyjeżdżał kilkakrotnie do Berlina i Lipska, a w 1908 odbył kolejną podróż do Włoch. W 1912 osiedlił się w Wiedniu. W tym czasie nawiązał kontakt z firmą Universal-Edition, z którą podpisał kontrakt na 10 lat. W 1914 odbył kolejną podróż do Włoch oraz na Sycylię, do Afryki Północnej, Paryża i Londynu, zaś w latach 1915-16 wyjeżdżał do Kijowa, Moskwy i Petersburga.
W 1917, na skutek bolszewickiej rewolucji październikowej, kompozytor na zawsze opuścił Tymoszówkę. Przeprowadził się do Elizawetgradu, a w 1919 osiedlił się w Warszawie. W 1921 wraz z Pawłem Kochańskim i Arturem Rubinsteinem odbył podróż do Stanów Zjednoczonych. W maju 1922 odbył się jego koncert kompozytorski w Paryżu, zakończony wielkim sukcesem. W sierpniu 1922 przyjechał po raz pierwszy po I wojnie światowej do Zakopanego, które odtąd zaczął regularnie odwiedzać. Jego artystyczne zainteresowania skupiają się coraz bardziej na polskiej muzyce ludowej, szczególnie podhalańskiej i kurpiowskiej. W 1926 odrzucił propozycję objęcia stanowiska dyrektora Konserwatorium Kairskiego. Od 22 lutego 1927 do 31 sierpnia 1929 był rektorem Konserwatorium Warszawskiego. W 1929 odbył kurację w sanatorium Edlach w Austrii, a później w Davos w Szwajcarii. Od 1 września 1930 do 30 kwietnia 1932 pełnił funkcję rektora Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie. Od 1930 zamieszkał na stałe w Zakopanem w willi „Atma”. W latach 1933-36 koncertował jako wykonawca własnych utworów we Francji, Belgii, Holandii, Anglii, Włoszech, Jugosławii, Bułgarii, Niemczech, Szwecji, Danii, Norwegii i Związku Radzieckim. W 1935 doszło do jedynego spotkania dwóch największych kompozytorów XX wieku – Karola Szymanowskiego i Witolda Lutosławskiego. W listopadzie 1935 na zawsze opuścił „Atmę”. W 1936 przebywał kilkakrotnie w sanatorium w Grasse we Francji. W marcu 1937 przyjechał do sanatorium w Lozannie, gdzie zmarł.
Karol Szymanowski otrzymał następujące odznaczenia: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Order Oficerski Korony Włoskiej, Order Komandorski Korony Włoskiej, Odznakę honorową Regia Accademia di Santa Cecilia, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Złoty Wawrzyn Akademicki Polskiej Akademii Literatury. Ponadto otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz członkostwa honorowe České Akademie Véd a Uméni, Łotewskiego Konserwatorium Muzycznego w Rydze, Królewskiej Akademii Św. Cecylii w Rzymie, Królewskiej Akademii Muzycznej w Belgradzie, Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej. W 1935 odznaczony został Państwową Nagrodą Muzyczną.
źródło: www.polmic.pl

II Koncert na skrzypce i orkiestrę op. 61 napisał Szymanowski na prośbę Pawła Kochańskiego w latach 1932-33. Kompozytor i tym razem, podobnie jak w przypadku innych utworów skrzypcowych (m.in. słynnych Mitów oraz I Koncertu skrzypcowego) korzystał ze wskazówek wybitnego skrzypka (Kochański ułożył nawet sam kadencję do nowego koncertu).
Koncert op. 61 różni się zdecydowanie od pierwszego. Muzykę charakteryzuje przede wszystkim oszczędność w doborze środków. Kompozytor zrezygnował ze skomplikowanej harmoniki i chromatyzmów na rzecz diatoniki i przejrzystości modalnej. Dominującą rolę pełnią zmiany kolorystyki – ewolucje brzmienia akordów, wirtuozowskich figuracji i motywów melodycznych. Proste, wręcz lapidarne tematy stały się jednak podstawą bogatej narracji muzycznej. Pod względem architektonicznym Szymanowski powrócił do znanej już z I Koncertu skrzypcowego, III Symfonii, czy III Sonaty fortepianowej formy jednoczęściowej, złożonej z dwóch odrębnych sekcji przedzielonych kadencją skrzypcową. Pierwsze ogniwo utrzymane zostało w formie allegra sonatowego, zwieńczonego dwoma epizodami o charakterze części powolnej i scherza. Drugie natomiast zbudowane zostało na zasadzie ronda, którego główny temat – rytmiczny, wesoły i taneczny – przywołuje skojarzenia z melodiami kurpiowskimi, a pod względem nastroju – z charakterem folkloru podhalańskiego. W zakończeniu tej sekcji powraca początkowy temat pierwszego ogniwa.
II Koncert skrzypcowy został po raz pierwszy wykonany dnia 6 października 1933 roku w Filharmonii Warszawskiej przez Pawła Kochańskiego i orkiestrę pod batutą Grzegorza Fitelberga. Był to ostatni występ sławnego skrzypka (zmarł 12 stycznia 1934 roku). Szymanowski, głęboko poruszony śmiercią przyjaciela, oddając partyturę dzieła do wydania opatrzył ją dedykacją: „A la memoire du Grand Musicien, mon cher et inoubliable Ami, Paul Kochański” [„Pamięci Wielkiego Muzyka, mojego drogiego i niezapomnianego Przyjaciela, Pawła Kochańskiego”].
Koncert szybko zyskał sobie kolejnych interpretatorów, godnych następców wybitnego skrzypka. Jeszcze w 1934 roku kompozycję przedstawił bostońskiej publiczności Albert Spalding i Sergiusz Kusewicki w roli dyrygenta, a w 1936 roku podczas Festiwalu Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej w Barcelonie wykonał ją Stefan Frenkiel i orkiestra pod batutą Ernesta Ansermeta. Po II wojnie światowej w swoim repertuarze II Koncert Szymanowskiego posiadali tak wybitni wirtuozi skrzypiec, jak Eugenia Umińska (jej interpretacja została utrwalona na kilku płytach długogrających, m.in. Polskich Nagrań, Muza w 1955 roku), Henryk Szeryng, Vadim Brodski, a współcześnie – Konstanty Andrzej Kulka, Wanda Wiłkomirska, Roman Lasocki, Kaja Danczowska.
autor: Anna Iwanicka-Nijakowska